Sosyologmerve Sosyolojinin bağımsız bir bilim dalı olarak kabul edilmesinde Émile Durkheim’in geliştirdiği yöntem anlayışı belirleyici olmuştur. Durkheim, toplumu bireylerin psikolojik özellikleriyle açıklayan yaklaşımlara karşı çıkarak, toplumsal gerçekliğin kendine özgü yasaları olduğunu savunmuştur. Ona göre sosyoloji, bireylerin niyetlerinden çok, bireyleri kuşatan toplumsal yapıları incelemelidir.
Bu bağlamda Durkheim, sosyolojiyi sistemli, nesnel ve bilimsel ilkelere dayanan bir disiplin haline getirmeyi amaçlamıştır. Onun sosyolojik yöntemi, toplumsal olguların tanımı, incelenme biçimi ve açıklanma yolları üzerine kuruludur.
- Toplumun Kendine Özgü Gerçekliği
Durkheim’e göre toplum, bireylerin basit bir toplamı değildir. Toplumsal yapı, bireylerin üzerinde yer alan ve onları şekillendiren bir gerçekliktir. Bu nedenle toplumsal olaylar, bireysel tercihler ya da psikolojik eğilimlerle açıklanamaz. Sosyolojinin temel görevi, toplumsal olguları yine toplumsal nedenlerle açıklamaktır.
Bu yaklaşım, sosyolojiyi birey merkezli açıklamalardan ayırarak ona özgün bir inceleme alanı kazandırır. - Toplumsal Olguların Tanımı ve Önemi
Durkheim, sosyolojinin temel inceleme nesnesi olarak toplumsal olguları tanımlar. Toplumsal olgular; bireyin dışında var olan, birey üzerinde yönlendirici ve zorlayıcı etkisi bulunan düşünce, davranış ve kurumlar bütünüdür.
Dil, hukuk, ahlak, gelenekler, eğitim sistemi ve dini pratikler bu kapsamda değerlendirilir. Bu olgular bireyden önce vardır ve birey bu yapılarla karşı karşıya kalarak toplumsallaşır. Dolayısıyla bireyin davranışları büyük ölçüde bu olgular tarafından şekillendirilir. - Toplumsal Olguların “Şeyler Gibi” İncelenmesi
Durkheim’in yöntem anlayışının en dikkat çekici yönlerinden biri, toplumsal olguların “şeyler gibi” ele alınması gerektiği düşüncesidir. Bu ifade, toplumsal olguların somut nesneler olduğu anlamına gelmez; aksine araştırmacının bu olgulara karşı mesafeli ve tarafsız bir tutum takınması gerektiğini vurgular.
Araştırmacı, kendi değerlerini ve ön kabullerini araştırma sürecinin dışında tutmalı, toplumsal gerçekliği olduğu gibi anlamaya çalışmalıdır. - Nesnellik ve Bilimsellik İlkesi
Durkheim, sosyolojinin normatif değil, açıklayıcı bir bilim olması gerektiğini savunur. Sosyolog, toplumsal olayları ahlaki ölçütlerle değerlendirmek yerine, onların ortaya çıkış koşullarını ve toplumsal sonuçlarını incelemelidir.
Bu nedenle değer yargılarından arınmış bir bakış açısı, Durkheim’in sosyolojik yönteminin temel koşullarından biridir. Bilimsel bilgi, ancak bu şekilde güvenilir ve genellenebilir olabilir. - Toplumsal Nedensellik Anlayışı
Durkheim’e göre her toplumsal olgunun bir nedeni vardır ve bu neden bireysel düzeyde değil, toplumsal yapıda aranmalıdır. Toplumsal olaylar rastlantısal değil, belirli düzenlilikler içinde ortaya çıkar.
Bu yaklaşım, sosyolojinin açıklayıcı gücünü artırır ve toplumsal olayların belirli yasalar çerçevesinde anlaşılabileceğini gösterir. Bireysel davranışların ardında toplumsal koşulların bulunduğu fikri, Durkheim’in yönteminin temel dayanaklarından biridir. - İşlevsel Yaklaşım
Durkheim, toplumsal olguları yalnızca nedenleriyle değil, toplum içindeki işlevleriyle de ele alır. Bir toplumsal olgunun varlığını sürdürebilmesi, onun toplumsal bütünlüğe belirli katkılar sağlamasıyla ilişkilidir.
Bu nedenle Durkheim, bir olgunun hangi ihtiyaca karşılık geldiğini ve toplumsal düzenin devamında nasıl bir rol oynadığını sorgular. İşlevsel analiz, toplumsal sistemin işleyişini anlamada önemli bir araçtır. - Normal ve Patolojik Olanın Ayrımı
Durkheim, toplumsal olguları değerlendirirken “normal” ve “patolojik” ayrımını kullanır. Bir olgunun normal kabul edilmesi, onun bir toplumda yaygın olarak görülmesi ve toplumsal düzenle uyumlu olmasıyla ilgilidir.
Bu ayrım ahlaki bir yargı içermez. Örneğin bazı olumsuz görünen davranışlar, toplumsal yapının işleyişi açısından belirli işlevler üstlenebilir. Bu yaklaşım, toplumsal olaylara daha nesnel bakılmasını sağlar. - Ampirik ve Karşılaştırmalı Araştırma
Durkheim, sosyolojinin gözleme ve verilere dayanması gerektiğini savunur. İstatistiksel veriler, resmi kayıtlar ve karşılaştırmalı çalışmalar onun yönteminde önemli bir yer tutar. Farklı toplumların ve dönemlerin karşılaştırılması, genel toplumsal eğilimlerin ortaya çıkarılmasını mümkün kılar.
Bu yönüyle Durkheim, sosyolojiyi sistematik ve kanıta dayalı bir bilim olarak konumlandırmıştır.
Émile Durkheim’in sosyolojik yöntemi, toplumu bireylerin ötesinde ele alan bütüncül bir yaklaşım sunar. Toplumsal olguların nesnel biçimde incelenmesi, toplumsal nedenlerin ön plana çıkarılması ve bilimsel yönteme bağlılık, onun sosyoloji anlayışının temelini oluşturur.
Durkheim’in geliştirdiği bu yöntem, günümüzde de sosyolojik araştırmaların önemli bir bölümüne teorik ve metodolojik rehberlik etmeye devam etmektedir.
